Ҡадир Даяндың тыуыуына 115 йыл тулыуға арналған кисә 

2025 йылдың 14 февралендә киләсәк быуындарға бай ижади мираҫ ҡалдырған күренекле башҡорт әҙәбиәте эшмәкәре Ҡадир Даяндың тыуыуына 115 йыл тула.  Ул республика тарихына талантлы шағир, прозаик, драматург, бик күп популяр йырҙар һүҙҙәре авторы булараҡ инә.
Был көндө махсус китапханала китапханасылар уҡыусыларға яҙыусының ижади һәм тормош юлы, уның башҡорт әҙәбиәтенә индергән өлөшө хаҡында һөйләне.

Ҡадир Даян (ысын исеме Даянов Ҡадир Хәким улы) 1910 йылдың 14 февралендә Пермь губернаһы Шадринский өйәҙе Ҡоншаҡ ауылында, хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ район үҙәгендә тыуған. Ғаилә бик ярлы йәшәй. Ҡадир Даяновтарҙың биш балаһының берҙән-бер улы һәм иң кесеһе була. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1927 йылда Арғаяшта уҡытыусылар курстарында уҡый. Һуңынан уҡытыусы һәм мәктәп директоры булып эшләй.
1930-33 йылдарҙа буласаҡ яҙыусы Башҡорт педагогия институтында уҡый. Был осор Ҡадир Даяндың аҡыл даирәһен киңәйтә, уға ижад өсөн кәрәкле теоретик нигеҙ бирә. Баш ҡалала ул ҡоншаҡ яҡташтары Сәләм Ғәлимов, Хәй Мөхәмәтйәров, башҡорт комсомолы етәксеһе Шәрифә Тимерғәлина менән таныша һәм тығыҙ аралаша.
Уҡыуын тамамлағандан һуң, Ҡадир Хәким улы Башҡортостан китап нәшриәтендә консультант булып эшләй, Стәрлетамаҡ педагогия училищеһында уҡыта. 1936 йылдан 1941 йылға тиклем Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире була. Башҡорт теленең стилистикаһы һәм грамматикаһы буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙа.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән Ҡадир Даян Ҡыҙыл Армия сафында була. Калинин фронтында 115-се уҡсылар полкында һуғыша. Армияның «На разгром врага» гәзитен сығара. Берлинға барып етә һәм рейхстагҡа ҡул ҡуя. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң Ҡадир Даян Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир, Башҡортостан яҙыусылар союзында әҙәби консультант булып эшләй. 1947 йылдан коммунистар партияһы ағзаһы була.
Ҡадир Хәким улы бик иртә яҙыша башлай. 1927 йылдан ул район һәм өлкә матбуғаты менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 1934 йылда беренсе комсомолдарға арналған «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» китабы һәм бер актлы «Хәйрүш һәм Фәйрүш» пьесаһы донъя күрә. Ҡадир Даяндың артабанғы ижады уның «Ҡарт ҡасҡын», «Ике йәшлек», «Ағиҙел буйында», «Нефть ҡалаһы» һәм башҡа поэмаларында үҫеш ала, унда автор кешенең формалашыу процесын күрһәтә. Һуғыш йылдарындағы «Тыуған ил», «Гөлъямалға хат», «Украинаға», «Совет һалдаты» шиғырҙарында шағир юғары патриотизмды, гражданлыҡ хистәрен, лирик геройҙың батырлығын һәм ҡыйыулығын раҫлай. Был әҫәрҙәр тыуған иленә, тыуған ерҙәренә, ғаиләһенә һәм яҡындарына яҡты мөхәббәт тойғоһо менән һуғарылған, был беҙҙең ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы баҫып алған, изге ерҙе бысратҡан дошмандарға ҡарата аяуһыҙ нәфрәт менән ҡапма-ҡаршы ҡуйыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарында Ҡадир Даян совет халҡының тыныс хеҙмәтенә арналған «Ғаилә», «Тымыҡ кистә», «Колхоз ҡарттары», «Яҡты юл» поэмаларын ижад итә. «Аҡ ҡайын», «Таңсулпан», «Тәрәнкүл тулҡынлана», «Тыуған ерҙең йырҙары» һәм башҡа шиғырҙар йыйынтыҡтары республиканың мәҙәни тормошонда күренекле күренешкә әйләнә.
Уның шиғырҙарына яҙылған «Шайморатов-генерал», «Гөлсирәнең һөйгәне», «Зәйтүнә», «Төнгө Урал», «Гөлъямал», «Мөхтәрәм» һәм башҡа йырҙар киң популярлыҡ яулай. Музыкаһын Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Мәсәлим Вәлиев, Рафиҡ Сәлмәнов һәм башҡа башҡорт композиторҙары яҙа.
Совет әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ҡадир Даянға «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул ике тапҡыр «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Ҡадир Даян 1975 йылдың 19 октябрендә 66-сы йәшендә вафат була һәм Өфөнөң Мосолман зыяратында ерләнә. Яҙыусы йәшәгән һәм эшләгән Менделеев урамындағы 201-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Ҡоншаҡ районында Ҡадир Даян исемендәге әҙәби премия булдырылды. Райондың ауыл китапханаларының береһе яҙыусының исемен йөрөтә.